Chiết xuất tam thất (Panax notoginseng): thành phần, chiết xuất và chất lượng

Chiết xuất tam thất là cao chiết từ rễ củ cây tam thất (Panax notoginseng), cùng chi với nhân sâm. Chất đánh dấu là notoginsenosid R1 (đặc trưng của loài) cùng ginsenosid Rg1 và Rb1. Hỗn hợp saponin tinh chế của tam thất thường được gọi là PNS (Panax notoginseng saponins).

Thông tin nhanh

Cây và dược liệu

Tam thất là cây thảo sống lâu năm, trồng dưới giàn che ở vùng núi cao (Vân Nam – Trung Quốc; Hà Giang, Lào Cai ở Việt Nam). Rễ củ được thu hoạch sau 3 năm trở lên. Tên “tam thất” được giải thích là cây có ba cuống lá, mỗi cuống bảy lá chét, hoặc cần 3–7 năm mới thu hoạch.

Thành phần hóa học

• Saponin dammaran: notoginsenosid R1, ginsenosid Rg1, Rb1 là ba thành phần chính; ngoài ra Re, Rd và nhiều saponin khác.
• Dencichin (acid amin không cấu tạo protein), polysaccharid, flavonoid.

Chiết xuất và tiêu chuẩn hóa

Rễ củ được chiết bằng ethanol – nước, tinh chế qua nhựa hấp phụ và sấy; nguyên liệu tiêu chuẩn hóa theo tổng saponin (ví dụ 80% PNS) hoặc theo tổng R1 + Rg1 + Rb1 (HPLC). Chiết xuất dạng lỏng trong glycol dùng cho mỹ phẩm.

Chỉ tiêu chất lượng nên xem

• Notoginsenosid R1, ginsenosid Rg1, Rb1 (HPLC); tỷ lệ các chất để xác nhận loài.
• Tam thất trồng nhiều năm: đặc biệt chú ý dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng (arsen, cadimi).
• Kim loại nặng, vi sinh vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật; độc tố vi nấm với dược liệu dễ mốc.

Ứng dụng

• Thuốc dược liệu, thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
• Mỹ phẩm.
• Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết.

An toàn và lưu ý

• Theo Đông y, không dùng cho phụ nữ mang thai.
• Có thể tương tác với thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu.
• Chưa có đủ dữ liệu an toàn cho phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em; người đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Chiết xuất dược liệu được dùng cả trong thuốc dược liệu và trong thực phẩm bảo vệ sức khỏe; sản phẩm thuộc loại nào thì theo quy định của loại đó (Luật Dược hoặc Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP). Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản hiện hành của Bộ Y tế trước khi xây dựng công thức.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế (2017). Dược điển Việt Nam V, chuyên luận Tam thất (rễ củ)
• Wikipedia – Panax notoginseng — https://en.wikipedia.org/wiki/Panax_notoginseng
• Wikipedia – Ginsenoside — https://en.wikipedia.org/wiki/Ginsenoside

Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.