Dextrose (glucose) – tá dược độn, tạo ngọt, điều chỉnh đẳng trương
Dextrose (D-glucose, đường nho, đường ngô) là monosaccharid có sẵn rộng rãi trong thực vật. Trong bào chế, dextrose được dùng nhiều để điều chỉnh đẳng trương và tạo ngọt cho dung dịch, đồng thời là tá dược độn – dính cho viên nén, đặc biệt viên nhai. Dextrose cũng là nguồn carbohydrat ưu tiên trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch.
Thông tin nhanh
| Monohydrat | Khan | |
|---|---|---|
| Công thức | C6H12O6·H2O | C6H12O6 |
| KLPT | 198,17 | 180,16 |
| CAS | 5996-10-1 | 50-99-7 |
Tên khác: glucose, grape sugar, corn sugar, starch sugar; tên thương mại: Caridex, Dextrofin, Lycadex PF, Roferose, Tabfine D-100. JP mô tả dextrose khan; Ph.Eur. có cả khan và monohydrat; USP là monohydrat. Nhóm chức năng: tá dược độn viên nén và viên nang, chất đẳng trương, chất tạo ngọt.
Ứng dụng trong bào chế
- Điều chỉnh đẳng trương dung dịch; tạo ngọt.
- Tá dược độn – dính cho xát hạt ướt và dập thẳng, chủ yếu viên nhai.
- So với lactose: viên dextrose monohydrat cần nhiều tá dược trơn hơn, ít bở hơn và có xu hướng cứng dần.
- Tính khử nhẹ của dextrose có thể giúp ổn định hoạt chất nhạy oxy hóa trong viên.
Mô tả và tính chất
- Tinh thể không màu hoặc bột kết tinh/hạt màu trắng, không mùi, vị ngọt.
- Dextrose khan: nóng chảy 146 °C; pH dung dịch 10% khoảng 5,9; dung dịch 5,05% đẳng thẩm thấu với huyết thanh.
- Độ tan dextrose khan trong nước: 1/1,1 ở 25 °C, tăng mạnh theo nhiệt độ (1/0,18 ở 90 °C); 1/120 trong methanol; ít tan trong ethanol 95% và ether.
Lưu ý khi tính nồng độ: JP biểu thị nồng độ dung dịch theo dextrose monohydrat, còn BP và USP theo dextrose khan – khoảng 1,1 g dextrose monohydrat tương đương 1 g dextrose khan.
Độ ổn định và bảo quản
Bền khi bảo quản khô. Dung dịch có thể hấp tiệt khuẩn, nhưng gia nhiệt quá mức làm giảm pH và gây caramel hóa. Bảo quản trong bao bì kín, nơi khô mát.
Tương kỵ
- Có thể làm viên chứa amin hóa nâu (phản ứng Maillard); ở dạng aldehyd phản ứng với amin, amid, acid amin, peptid, protein.
- Kiềm mạnh gây hóa nâu và phân hủy.
- Dung dịch dextrose tương kỵ với cyanocobalamin, kanamycin sulfat, novobiocin natri, warfarin natri; erythromycin gluceptat kém bền trong dung dịch dextrose pH dưới 5,05; vitamin nhóm B có thể phân hủy khi đun cùng dextrose.
Sản xuất
Thủy phân tinh bột (thường tinh bột ngô) bằng acid hoặc enzym ở quy mô lớn. Dưới 50 °C kết tinh dạng α-D-dextrose monohydrat bền; trên 50 °C thu dạng khan; ở nhiệt độ cao hơn nữa tạo β-D-dextrose (nóng chảy 148–155 °C).
An toàn và thao tác
Dextrose hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa và chuyển hóa thành CO2, nước, giải phóng năng lượng. Dung dịch đậm đặc uống có thể gây buồn nôn, nôn. Dung dịch trên 5% là ưu trương, có thể kích ứng tĩnh mạch khi truyền; viêm tắc tĩnh mạch từng gặp với dung dịch đẳng trương pH thấp (có thể do sản phẩm phân hủy khi tiệt khuẩn quá nhiệt). Dùng kính, găng tay; hạn chế bụi để tránh nguy cơ nổ bụi.
Tình trạng pháp lý
- Có trong FDA Inactive Ingredients Guide (viên nang; hít; tiêm bắp, tĩnh mạch, dưới da; viên nén, dung dịch uống, siro).
- Có trong thuốc tiêm và không tiêm được cấp phép tại Anh; có trong danh mục tá dược được chấp nhận của Canada.
- Có chuyên luận trong JP, Ph.Eur., USP; có tiêu chuẩn trong Food Chemicals Codex.
Chất liên quan: dextrat, dextrin, fructose, glucose lỏng, polydextrose, saccarose.
Nguồn tham khảo
Nội dung được CPC1 biên soạn, tóm lược có chọn lọc từ chuyên luận Dextrose trong:
Rowe R.C., Sheskey P.J., Owen S.C. (chủ biên). Handbook of Pharmaceutical Excipients, ấn bản 5.
Pharmaceutical Press (London) & American Pharmacists Association (Washington DC), 2006.
Bài viết không sao chép nguyên văn tài liệu gốc; các số liệu kỹ thuật được dẫn lại từ tài liệu này.
Ảnh minh họa: công thức cấu tạo do CPC1 vẽ lại từ dữ liệu cấu trúc hóa học công khai.
Lưu ý: thông tin mang tính tham khảo cho người làm chuyên môn bào chế, dựa trên ấn bản năm 2006.
Tiêu chuẩn chất lượng và tình trạng pháp lý có thể đã thay đổi — luôn đối chiếu dược điển và quy định
hiện hành trước khi sử dụng.
