Postbiotic (vi khuẩn lactic bất hoạt): định nghĩa, sản xuất và chỉ tiêu chất lượng

Postbiotic là thuật ngữ chỉ các chế phẩm từ vi sinh vật đã bị bất hoạt (không còn sống), cùng các thành phần của chúng. Nguyên liệu thường gặp là vi khuẩn lactic (như Lactobacillus, Lactiplantibacillus) được nuôi cấy rồi bất hoạt bằng nhiệt, còn gọi là “men vi sinh chết”, “heat-killed bacteria”, “paraprobiotic”.

Định nghĩa

Năm 2021, Hiệp hội khoa học quốc tế về probiotic và prebiotic (ISAPP) đưa ra định nghĩa đồng thuận: postbiotic là “chế phẩm gồm các vi sinh vật bất hoạt và/hoặc thành phần của chúng, mang lại lợi ích sức khỏe cho vật chủ”. Theo định nghĩa này:

Chế phẩm phải xuất phát từ vi sinh vật được định danh rõ (đến mức chủng) và có quy trình bất hoạt xác định.
Các chất chuyển hóa tinh khiết đơn lẻ (ví dụ một acid béo chuỗi ngắn) không được coi là postbiotic.
Lợi ích phải được chứng minh cho chính chế phẩm đó; công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết.

So sánh với probiotic

Probiotic	Vi sinh vật sống; số lượng tính bằng CFU (tế bào sống hình thành khuẩn lạc); nhạy với nhiệt, ẩm, oxy; thường cần bảo quản lạnh hoặc bao bì đặc biệt
Postbiotic	Vi sinh vật đã bất hoạt; số lượng tính bằng tổng số tế bào (đếm bằng kính hiển vi, đếm tế bào dòng chảy); bền nhiệt, bền ở nhiệt độ phòng, dễ đưa vào đồ uống, bánh kẹo, viên nén

Sản xuất

Chủng vi khuẩn được lên men đến mật độ cao, thu tế bào bằng ly tâm, sau đó bất hoạt bằng nhiệt (hoặc phương pháp khác như chiếu xạ, áp suất cao), rồi sấy phun hoặc đông khô. Nhiệt độ và thời gian bất hoạt ảnh hưởng đến cấu trúc thành tế bào, nên là thông số quy trình quan trọng.

Chỉ tiêu chất lượng

Định danh chủng; tổng số tế bào/g; xác nhận không còn tế bào sống.
Vi sinh vật nhiễm; kim loại nặng; độ ẩm.

Ứng dụng

Thực phẩm bổ sung, sữa, đồ uống, bánh kẹo, mỹ phẩm; thức ăn chăn nuôi. Ở một số nước, chế phẩm vi khuẩn lactic bất hoạt còn được đăng ký là thuốc.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Khi dùng làm thành phần của thực phẩm hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm tuân theo Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP và các văn bản hiện hành của Bộ Y tế. Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản mới nhất trước khi xây dựng công thức.

Nguồn tham khảo

Salminen S. và cộng sự (2021). The ISAPP consensus statement on the definition and scope of postbiotics. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology 18:649–667 — https://www.nature.com/articles/s41575-021-00440-6
Wikipedia – Postbiotic — https://en.wikipedia.org/wiki/Postbiotic

Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.