Astaxanthin: carotenoid màu đỏ từ vi tảo – cấu tạo, nguồn gốc, an toàn

Astaxanthin là một carotenoid nhóm xanthophyll có màu đỏ, tạo nên màu hồng đỏ của cá hồi, tôm, cua, trứng cá, chim hồng hạc. Động vật không tự tổng hợp astaxanthin mà tích lũy qua thức ăn; nguồn ban đầu trong chuỗi thức ăn là vi tảo, nấm men và vi khuẩn.

Thông tin nhanh

Tên gọi	Astaxanthin, 3,3′-dihydroxy-β,β-caroten-4,4′-dion; E161j
Công thức, khối lượng mol	C₄₀H₅₂O₄ – 596,85 g/mol
Số CAS	472-61-7

Cấu tạo và tính chất

Chuỗi polyen dài với nhiều liên kết đôi liên hợp, hai đầu là vòng mang nhóm hydroxyl và ceton. Các nhóm chức ở hai đầu làm astaxanthin phân cực hơn beta-caroten.
Không tan trong nước, tan trong dầu. Rất nhạy với ánh sáng, oxy và nhiệt.
Có ba đồng phân lập thể (3S,3’S), (3R,3’R) và dạng meso. Astaxanthin từ vi tảo Haematococcus chủ yếu là (3S,3’S) và ở dạng ester với acid béo; astaxanthin tổng hợp là hỗn hợp các đồng phân ở dạng tự do.

Nguồn và sản xuất

Vi tảo Haematococcus pluvialis: khi bị stress (thiếu dinh dưỡng, ánh sáng mạnh), tảo chuyển từ màu xanh sang đỏ và tích lũy astaxanthin. Sinh khối được phá vỡ tế bào, chiết (thường bằng CO₂ siêu tới hạn) thành oleoresin (ví dụ 5–10% astaxanthin), rồi pha thành dạng dầu hoặc bột vi nang.
Tổng hợp hóa học: dùng chủ yếu trong thức ăn nuôi cá hồi, tôm.
Nấm men Phaffia rhodozyma (Xanthophyllomyces dendrorhous).

Ứng dụng

Thực phẩm bổ sung (viên nang mềm, bột); mỹ phẩm.
Thức ăn thủy sản: tạo màu thịt cá hồi, tôm (ứng dụng lớn nhất về sản lượng).

An toàn và quy định

Năm 2020, EFSA kết luận: người trưởng thành dùng đến 8 mg astaxanthin/ngày từ thực phẩm bổ sung, cộng với lượng từ khẩu phần (cá, giáp xác), là an toàn. Mức này có thể vượt lượng ăn vào hằng ngày chấp nhận được (ADI 0,2 mg/kg thể trọng) ở trẻ em và thanh thiếu niên, nên EU giới hạn thực phẩm bổ sung astaxanthin cho người trưởng thành.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Khi dùng làm thành phần của thực phẩm hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm tuân theo Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP và các văn bản hiện hành của Bộ Y tế. Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản mới nhất trước khi xây dựng công thức.

Nguồn tham khảo

Wikipedia – Astaxanthin — https://en.wikipedia.org/wiki/Astaxanthin
Wikidata – định danh hóa học (CAS, công thức, mã E) — https://www.wikidata.org/
EFSA NDA Panel (2020). Safety of astaxanthin for its use as a novel food in food supplements. EFSA Journal 18(2):5993 — https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2020.5993

Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.