Nhôm hydroxyd tá dược vaccin (Aluminum Hydroxide Adjuvant)
Nhôm hydroxyd adjuvant (aluminum hydroxide adjuvant) thực chất là nhôm oxyhydroxyd AlO(OH) kết tinh kém (pseudoboehmit) ở dạng hydrogel. Đây là tá chất (adjuvant) kinh điển trong vaccin tiêm cho người và thú y: kháng nguyên được hấp phụ lên bề mặt hạt để tăng đáp ứng miễn dịch.
Thông tin nhanh
| Tên khác | Aluminium oxyhydroxide, poorly crystalline boehmite, pseudoboehmite, Alhydrogel, Rehydragel |
| Số CAS | 21645-51-2 |
| Công thức | AlO(OH) |
| Nhóm chức năng | Chất hấp phụ, tá chất vaccin |
Cấu trúc và cơ chế hấp phụ
Các lớp bát diện AlO(OH) liên kết với nhau qua liên kết hydro; nhóm hydroxyl lộ ra trên bề mặt. Nhóm OH bề mặt nhận hoặc cho proton nên điện tích bề mặt phụ thuộc pH, đặc trưng bởi điểm điện tích không (PZC) ≈ pH 11,4. Vì vậy ở pH trung tính hạt mang điện dương, hấp phụ tốt kháng nguyên mang điện âm. Nhóm OH bề mặt còn có thể trao đổi phối tử với fluorid, phosphat, carbonat, sulfat, borat.
Ứng dụng
- Tá chất trong vaccin tiêm cho người và thú y – kích hoạt đáp ứng miễn dịch kiểu TH2 (kháng thể IgG, IgE).
- Chất hấp phụ để tách một số thành phần huyết thanh như yếu tố đông máu.
Cần phân biệt với “aluminum hydroxide gel” trong USP – loại dùng trong mỹ phẩm (làm mềm, độn, giữ ẩm, se nhẹ), làm chất hấp phụ, chất mài trong kem đánh răng và thuốc kháng acid – không dùng làm tá chất vaccin.
Mô tả và tính chất
- Hydrogel trắng, lắng chậm, lớp trên trong.
- pH 5,5–8,5.
- Hạt sơ cấp dạng sợi, kích thước trung bình khoảng 4,5 × 2,2 × 10 nm, kết tụ thành đám 1–10 µm; diện tích bề mặt riêng khoảng 500 m²/g.
- Khả năng gắn protein: > 0,5 mg BSA/mg Al2O3 tương đương.
- Tan trong hydroxyd kiềm và acid vô cơ (có thể cần đun nóng).
- Giản đồ nhiễu xạ tia X đặc trưng với các vạch 6,46; 3,18; 2,35; 1,86; 1,44; 1,31 Å.
Trên thị trường có nhiều cấp với nồng độ, khả năng gắn protein và PZC khác nhau.
Độ ổn định và bảo quản
Ổn định ít nhất 2 năm ở 4–30 °C trong bao bì trơ, kín. Không được để đông lạnh – cấu trúc keo ngậm nước sẽ hỏng không hồi phục.
Tương kỵ
Tiếp xúc với anion phosphat, carbonat, sulfat hoặc borat làm giảm điểm điện tích không, qua đó thay đổi khả năng hấp phụ kháng nguyên – cần lưu ý khi chọn dung dịch đệm cho vaccin.
Sản xuất
Kết tủa muối nhôm tan bằng hydroxyd kiềm, hoặc kết tủa aluminat kiềm bằng acid.
An toàn và thao tác
Được xem là không độc khi dùng trong vaccin tiêm. Tiếp xúc da có thể gây kích ứng nhẹ, khô da; dính mắt gây đỏ, kích ứng thoáng qua; nuốt lượng lớn gây kích ứng tiêu hóa; hít bột khô có thể gây ho. Đã ghi nhận phản ứng quá mẫn type I sau khi tiêm. Dùng kính và găng tay khi thao tác.
Tình trạng pháp lý
- Được liệt kê GRAS; được chấp nhận trong vaccin tiêm cho người và thú y tại châu Âu và Mỹ.
- Giới hạn nhôm trong vaccin cho người: 0,85 mg/liều (FDA) và 1,25 mg/liều (WHO); chưa có giới hạn cho vaccin thú y.
- Có chuyên luận trong Ph.Eur.
Chất liên quan: nhôm phosphat adjuvant.
Nguồn tham khảo
Nội dung được CPC1 biên soạn, tóm lược có chọn lọc từ chuyên luận Aluminum Hydroxide Adjuvant trong: Rowe R.C., Sheskey P.J., Owen S.C. (chủ biên). Handbook of Pharmaceutical Excipients, ấn bản 5. Pharmaceutical Press (London) & American Pharmacists Association (Washington DC), 2006. Bài viết không sao chép nguyên văn tài liệu gốc; các số liệu kỹ thuật được dẫn lại từ tài liệu này.
Ảnh minh họa: thiết kế của CPC1.
Lưu ý: thông tin mang tính tham khảo cho người làm chuyên môn bào chế, dựa trên ấn bản năm 2006. Tiêu chuẩn chất lượng và tình trạng pháp lý có thể đã thay đổi — luôn đối chiếu dược điển và quy định hiện hành trước khi sử dụng.




