Coenzyme Q10 (ubiquinon): cấu tạo, dạng oxy hóa và dạng khử, sản xuất

Coenzyme Q10 (CoQ10, ubiquinon) là một quinon tan trong dầu có mặt trong màng tế bào của hầu hết sinh vật; tên “ubiquinon” gợi ý tính phổ biến (ubiquitous). Trong ty thể, CoQ10 là mắt xích vận chuyển điện tử của chuỗi hô hấp tế bào tạo ATP. Cơ thể người tự tổng hợp được CoQ10, và nhận thêm một lượng nhỏ từ thịt, cá.

Thông tin nhanh

Tên gọi	Coenzyme Q10, CoQ10, ubiquinon-10, ubidecarenon
Công thức, khối lượng mol	C₅₉H₉₀O₄ – 863,36 g/mol
Số CAS	303-98-0

Cấu tạo và tính chất

Nhân benzoquinon gắn chuỗi bên gồm 10 đơn vị isopren (nên có tên “Q10”). Chuỗi dài làm CoQ10 rất kỵ nước.
Tồn tại hai dạng chuyển qua lại: ubiquinon (dạng oxy hóa, màu vàng cam) và ubiquinol (dạng khử, màu trắng ngà). Ubiquinol dễ bị oxy hóa trở lại khi tiếp xúc không khí, nên cần công nghệ ổn định riêng.
Bột kết tinh màu vàng đến cam, không tan trong nước, tan trong dầu và dung môi hữu cơ; nóng chảy ở khoảng 48–52 °C.
Nhạy với ánh sáng. Đồng phân có hoạt tính là dạng all-trans; đồng phân cis là tạp chất cần kiểm soát.

Sản xuất

CoQ10 thương mại được sản xuất chủ yếu bằng lên men vi sinh vật (nấm men hoặc vi khuẩn), rồi chiết bằng dung môi và kết tinh; cũng có phương pháp tổng hợp hoặc bán tổng hợp. Dạng lên men cho all-trans tự nhiên.

Dạng bào chế

Do không tan trong nước và có điểm nóng chảy thấp, CoQ10 thường được đưa vào viên nang mềm (hòa trong dầu), hoặc dùng dạng bột tan trong nước (bao vi nang, phức với cyclodextrin, nhũ tương) cho viên nén và đồ uống.

Ứng dụng

Thực phẩm bổ sung; mỹ phẩm (chất chống oxy hóa).
Tại Nhật Bản, CoQ10 từng là thuốc trước khi được phép dùng làm thực phẩm (năm 2001).

Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Khi dùng làm thành phần của thực phẩm hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm tuân theo Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP và các văn bản hiện hành của Bộ Y tế. Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản mới nhất trước khi xây dựng công thức.

Nguồn tham khảo

Wikipedia – Coenzyme Q10 — https://en.wikipedia.org/wiki/Coenzyme_Q10
Wikidata – định danh hóa học (CAS, công thức, mã E) — https://www.wikidata.org/

Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.