Chiết xuất lô hội (Aloe vera): thành phần, chiết xuất và chất lượng
Chiết xuất lô hội (nha đam) có thể là hai nguyên liệu rất khác nhau từ cùng một lá: gel trong suốt ở ruột lá (giàu polysaccharid, dùng trong thực phẩm, mỹ phẩm) và nhựa vàng (latex) chảy ra từ lớp tế bào dưới vỏ lá, giàu aloin và có tác dụng nhuận tràng mạnh. Chuyên luận “Lô hội (nhựa)” của Dược điển Việt Nam là nhựa, không phải gel.
Thông tin nhanh
| Tên gọi | Lô hội, nha đam, aloe vera; Aloe barbadensis |
| Loài | Aloe vera (L.) Burm.f. (Aloe barbadensis Mill.), họ Lô hội (Asphodelaceae) |
| Bộ phận dùng | Lá: phần gel trong ruột lá; nhựa vàng ở vỏ lá (hai nguyên liệu khác nhau) |
| Chuyên luận | Dược điển Việt Nam V: Lô hội (nhựa) |
| Nhóm hoạt chất chính | Gel: polysaccharid acemannan (acetyl mannan); nhựa (latex): hydroxyanthracen – aloin A, B, aloe-emodin |
Cây và dược liệu
Lô hội là cây mọng nước, lá dày, mép có gai. Cây được trồng khắp vùng nhiệt đới; ở Việt Nam có vùng trồng lớn tại Ninh Thuận.
Thành phần hóa học
- Gel: nước (hơn 98%), polysaccharid acemannan (chỉ tiêu chất lượng chính), đường, acid amin, khoáng.
- Nhựa (latex): dẫn chất hydroxyanthracen – aloin A, B (barbaloin), aloe-emodin.
Chiết xuất và tiêu chuẩn hóa
Gel lô hội: ruột lá được tách khỏi vỏ, xay, lọc, có thể qua than hoạt tính để khử màu, loại aloin (“decolorized”), rồi cô đặc hoặc đông khô, sấy phun thành bột (ghi tỷ lệ như 200:1). Nhựa lô hội: dịch vàng chảy ra từ lá cắt, cô đặc thành khối rắn màu nâu đen. Nhãn nguyên liệu phải ghi rõ đây là gel hay nhựa, và hàm lượng aloin.
Chỉ tiêu chất lượng nên xem
- Aloin (HPLC) – với gel dùng cho thực phẩm, mỹ phẩm cần rất thấp; acemannan (polysaccharid) với gel.
- Chứng nhận của Hội đồng khoa học lô hội quốc tế (IASC) là một tham chiếu thường gặp trong ngành.
- Kim loại nặng, vi sinh vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật; độc tố vi nấm với dược liệu dễ mốc.
Applications
- Gel: đồ uống, thạch nha đam, thực phẩm; mỹ phẩm (gel dưỡng, sau nắng).
- Nhựa: thuốc dược liệu nhuận tràng (theo quy định).
- Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết.
An toàn và lưu ý
- EU (Quy định (EU) 2021/468) cấm dùng trong thực phẩm các chế phẩm lô hội chứa dẫn chất hydroxyanthracen, và cấm aloe-emodin, emodin trong thực phẩm, do lo ngại an toàn về độc tính di truyền.
- IARC xếp chiết xuất toàn lá lô hội không khử màu vào nhóm 2B (có thể gây ung thư cho người).
- Nhựa lô hội chống chỉ định cho phụ nữ mang thai, trẻ em, người tắc ruột.
In Cosmetics
Ngoài dược phẩm và thực phẩm, nguyên liệu từ loài này còn được dùng trong mỹ phẩm dưới các tên INCI sau (chức năng theo cơ sở dữ liệu CosIng của Ủy ban châu Âu):
| Tên INCI | Dạng nguyên liệu | Chức năng (CosIng) |
|---|---|---|
| Aloe Barbadensis Leaf Water | nước cất (hydrolat): phần nước thu được khi chưng cất hơi nước dược liệu, chứa lượng nhỏ các chất thơm tan trong nước | tạo hương |
| Aloe Barbadensis Leaf Extract | cao chiết bằng dung môi (thường là nước, glycol hoặc ethanol), sau đó pha loãng trong dung môi mang | làm mềm da, giữ ẩm, chăm sóc răng miệng, dưỡng da |
Theo CosIng, các tên INCI trên không thuộc phụ lục chất cấm (Annex II) hay hạn chế (Annex III) của EU tại thời điểm viết bài; phụ lục của Hiệp định mỹ phẩm ASEAN được cập nhật theo danh mục này. Tại Việt Nam, mỹ phẩm quản lý theo Thông tư 06/2011/TT-BYT; tính năng công bố phải theo Hướng dẫn công bố tính năng mỹ phẩm ASEAN, không được công bố công dụng như thuốc.
Tình trạng pháp lý tại Việt Nam
Chiết xuất dược liệu được dùng cả trong thuốc dược liệu và trong thực phẩm bảo vệ sức khỏe; sản phẩm thuộc loại nào thì theo quy định của loại đó (Luật Dược hoặc Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP). Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản hiện hành của Bộ Y tế trước khi xây dựng công thức.
Nguồn tham khảo
- Bộ Y tế (2017). Dược điển Việt Nam V, chuyên luận Lô hội (nhựa)
- Wikipedia – Aloe vera — https://en.wikipedia.org/wiki/Aloe_vera
- Wikipedia – Aloin — https://en.wikipedia.org/wiki/Aloin
Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.
