Chiết xuất xuyên tâm liên (Andrographis paniculata): thành phần, chiết xuất và chất lượng

Chiết xuất xuyên tâm liên là cao khô từ phần trên mặt đất của cây xuyên tâm liên (Andrographis paniculata), tiêu chuẩn hóa theo andrographolid. Cây có vị cực đắng, được gọi là “vua của các vị đắng” (king of bitters).

Andrographis paniculata – nguồn nguyên liệu chiết xuất — Xuyên tâm liên (*Andrographis paniculata*). Ảnh: Biswarup Ganguly, Wikimedia Commons, giấy phép CC BY 3.0.

Thông tin nhanh

Tên gọi	Xuyên tâm liên, công cộng, nguyễn cộng, lãm hạch liên, king of bitters; Andrographidis herba
Loài	Andrographis paniculata (Burm.f.) Nees, họ Ô rô (Acanthaceae)
Bộ phận dùng	Phần trên mặt đất
Chuyên luận	Dược điển Việt Nam V: Xuyên tâm liên
Nhóm hoạt chất chính	Diterpen lacton: andrographolid, neoandrographolid, 14-deoxy-11,12-didehydroandrographolid

Cây và dược liệu

Xuyên tâm liên là cây thảo một năm, thân vuông, lá mọc đối hình mác, hoa nhỏ màu trắng có đốm tím. Cây được trồng và mọc hoang ở Việt Nam, Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan. Hàm lượng hoạt chất cao nhất ở lá, trước khi cây ra hoa.

Thành phần hóa học

Diterpen lacton: andrographolid (chính, rất đắng), neoandrographolid, 14-deoxy-11,12-didehydroandrographolid.
Flavonoid, acid phenolic.

Chiết xuất và tiêu chuẩn hóa

Dược liệu khô được chiết bằng ethanol – nước hoặc methanol, cô đặc và sấy, tiêu chuẩn hóa theo andrographolid hoặc tổng diterpen lacton (ví dụ 10%, 20%). Andrographolid ít tan trong nước và kém bền trong môi trường kiềm.

Chỉ tiêu chất lượng nên xem

Andrographolid và các diterpen lacton khác (HPLC).
Kim loại nặng, vi sinh, thuốc bảo vệ thực vật.

Applications

Thuốc dược liệu (Dược điển Việt Nam, Dược điển Trung Quốc; EU có chuyên luận Andrographidis paniculatae folium).
Thực phẩm bảo vệ sức khỏe (theo quy định từng nước).
Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết.

An toàn và lưu ý

Đã có báo cáo phản ứng dị ứng, kể cả phản vệ, với chế phẩm xuyên tâm liên (đặc biệt dạng tiêm ở Trung Quốc); người có tiền sử dị ứng cần thận trọng.
Không khuyến cáo cho phụ nữ mang thai, cho con bú do thiếu dữ liệu.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Chiết xuất dược liệu được dùng cả trong thuốc dược liệu và trong thực phẩm bảo vệ sức khỏe; sản phẩm thuộc loại nào thì theo quy định của loại đó (Luật Dược hoặc Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP). Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản hiện hành của Bộ Y tế trước khi xây dựng công thức.

Nguồn tham khảo

Bộ Y tế (2017). Dược điển Việt Nam V, chuyên luận Xuyên tâm liên
Wikipedia – Andrographis paniculata — https://en.wikipedia.org/wiki/Andrographis_paniculata
Wikipedia – Andrographolide — https://en.wikipedia.org/wiki/Andrographolide

Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.