Clorofluorocarbon (CFC 11, 12, 114) – khí đẩy cho thuốc xịt định liều
Clorofluorocarbon (CFC) là nhóm khí đẩy kinh điển của thuốc xịt, đặc biệt là bình xịt định liều (MDI). Ba chất chính: dicloro difluoromethan (CFC 12), diclorotetrafluoroethan (CFC 114) và triclorofluoromethan (CFC 11). Theo Nghị định thư Montreal về bảo vệ tầng ozon, CFC đã và đang bị loại bỏ, thay bằng khí đẩy HFA.
Thông tin nhanh
| CFC 12 | CFC 114 | CFC 11 | |
|---|---|---|---|
| Tên hóa học | Diclorodifluoromethan | 1,2-Dicloro-1,1,2,2-tetrafluoroethan | Triclorofluoromethan |
| Công thức | CCl2F2 | C2Cl2F4 | CCl3F |
| KLPT | 120,91 | 170,92 | 137,37 |
| CAS | 75-71-8 | 76-14-2 | 75-69-4 |
| Nhiệt độ sôi | khoảng −29,8 °C | khoảng 4 °C | khoảng 23,7 °C |
| Tỷ trọng lỏng (21 °C) | 1,325 g/cm³ | 1,468 g/cm³ | 1,485 g/cm³ |
Tên thương mại chung: Arcton, Dymel, Freon, Frigen, Genetron, Isceon, Isotron. Cả ba đều không cháy.
Ứng dụng (trước đây)
- CFC 12: khí đẩy chính của MDI, dùng riêng hoặc phối hợp CFC 114, CFC 11; cả trong bột talc vô khuẩn dạng phun mù.
- CFC 114: phối hợp CFC 12 (và CFC 11) trong thuốc phun mù định liều đường miệng, đường mũi.
- CFC 11: phối hợp CFC 12; là CFC duy nhất ở dạng lỏng ở nhiệt độ phòng, áp suất thường – dùng để tạo hỗn dịch sệt với hoạt chất không tan trong quá trình sản xuất.
- Phối trộn 11/12 hoặc 11/114/12 cho áp suất hơi 103–484 kPa ở 21 °C, bao trùm khoảng áp suất cần để có phân bố cỡ hạt và phân đoạn hô hấp phù hợp.
- Do kém trộn lẫn với nước, phần lớn MDI là hỗn dịch; MDI dạng dung dịch dùng ethanol làm đồng dung môi (nước dưới 5%).
Cách đọc số hiệu khí đẩy
Số hiệu thường gồm ba chữ số (bỏ chữ số đầu nếu bằng 0):
- Chữ số thứ nhất = số nguyên tử C − 1.
- Chữ số thứ hai = số nguyên tử H + 1.
- Chữ số thứ ba = số nguyên tử F.
- Số nguyên tử Cl = số nguyên tử cần để bão hòa mạch carbon − (F + H).
Ví dụ CFC 12 = “012”: 1 C, 0 H, 2 F → 2 Cl, tức CCl2F2. Đồng phân thêm chữ a, b, c…; dẫn chất vòng thêm chữ C phía trước.
Độ ổn định và tương kỵ
- Không phản ứng, bền đến 550 °C; bảo quản trong bình kim loại, nơi khô mát.
- Dung dịch chứa CFC 11 có trên 5% nước có thể thủy phân tạo vết HCl – gây kích ứng da, ăn mòn bình kim loại. CFC 11 có thể phản ứng với nhôm khi có ethanol (ăn mòn, sinh khí hydro); alcol có vết oxy, peroxid cũng có thể tạo vết HCl.
Sản xuất
CFC 12 và CFC 11: cho hydro fluorid phản ứng với carbon tetraclorid có xúc tác (antimon đa hóa trị), tinh chế loại nước, HCl. CFC 114: hydro fluorid phản ứng với clo và percloroethylen có xúc tác.
An toàn và thao tác
Hơn 40 năm sử dụng, CFC được xem là không độc, không kích ứng khi dùng đúng hướng dẫn; phần lớn khí đẩy bay hơi nhanh, chỉ một lượng nhỏ theo hoạt chất vào đường hô hấp. Cố ý hít lượng lớn có thể gây tử vong – nhãn thuốc phun mù phải có cảnh báo. Hơi nặng hơn không khí, không duy trì sự sống; khi phân hủy nhiệt sinh khí độc (phosgen, fluorid). CFC 11 dạng lỏng kích ứng mắt. Giới hạn phơi nhiễm: CFC 12 và CFC 114 – 1000 ppm trung bình 8 giờ, 1250 ppm trong 15 phút.
Tình trạng pháp lý
- Có trong FDA Inactive Ingredients Guide (thuốc phun mù dùng hít, mũi, miệng, dùng ngoài) và thuốc không dùng đường tiêm được cấp phép tại Anh – nhưng bị loại bỏ dần theo Nghị định thư Montreal; MDI là nhóm được miễn trừ tạm thời lâu nhất.
- Tại Mỹ, thuốc phun mù chứa CFC phải ghi cảnh báo hại tầng ozon (MDI được miễn).
Chất liên quan: clorodifluoroethan (HCFC 142b), tetrafluoroethan (HFA 134a), heptafluoropropan (HFA 227), hydrocarbon.
Nguồn tham khảo
Nội dung được CPC1 biên soạn, tóm lược có chọn lọc từ chuyên luận Chlorofluorocarbons (CFC) trong: Rowe R.C., Sheskey P.J., Owen S.C. (chủ biên). Handbook of Pharmaceutical Excipients, ấn bản 5. Pharmaceutical Press (London) & American Pharmacists Association (Washington DC), 2006. Bài viết không sao chép nguyên văn tài liệu gốc; các số liệu kỹ thuật được dẫn lại từ tài liệu này.
Ảnh minh họa: thiết kế của CPC1.
Lưu ý: thông tin mang tính tham khảo cho người làm chuyên môn bào chế, dựa trên ấn bản năm 2006. Tiêu chuẩn chất lượng và tình trạng pháp lý có thể đã thay đổi — luôn đối chiếu dược điển và quy định hiện hành trước khi sử dụng.




