Lutein và zeaxanthin (chiết xuất hoa cúc vạn thọ): cấu tạo, sản xuất, quy định

Lutein và zeaxanthin là hai carotenoid nhóm xanthophyll màu vàng cam. Chúng là đồng phân của nhau (cùng công thức C₄₀H₅₆O₂), chỉ khác vị trí một liên kết đôi trong vòng cuối. Hai chất có trong rau lá xanh đậm, lòng đỏ trứng, ngô, và tập trung ở điểm vàng của võng mạc mắt người. Nguồn công nghiệp chính là hoa cúc vạn thọ (Tagetes erecta).

Thông tin nhanh

Tên gọi	Lutein (E161b); zeaxanthin (E161h)
Công thức, khối lượng mol	C₄₀H₅₆O₂ – 568,89 g/mol (cả hai)
Số CAS	127-40-2 (lutein); 144-68-3 (zeaxanthin)
Nguồn	Cánh hoa cúc vạn thọ, Tagetes erecta L., họ Cúc (Asteraceae)

Tính chất

Chuỗi polyen liên hợp dài tạo màu vàng cam và khả năng hấp thụ ánh sáng xanh.
Không tan trong nước, tan trong dầu (ít). Rất nhạy với ánh sáng, oxy, nhiệt và acid.
Trong hoa cúc vạn thọ, lutein tồn tại chủ yếu ở dạng ester với acid béo (lutein ester). Hoa chứa nhiều lutein hơn hẳn zeaxanthin.

Sản xuất

Cánh hoa cúc vạn thọ được ủ, sấy, chiết bằng dung môi thành oleoresin chứa lutein ester. Oleoresin được xà phòng hóa để giải phóng lutein tự do, sau đó kết tinh. Một phần lutein có thể được đồng phân hóa thành zeaxanthin (meso-zeaxanthin) để tăng tỷ lệ zeaxanthin. Sản phẩm cuối là tinh thể hoặc được pha thành dạng dầu, dạng bột vi nang tiêu chuẩn hóa, ví dụ 5%, 10%, 20% lutein hoặc zeaxanthin.

Applications

Thực phẩm bổ sung (dạng viên nang mềm, bột); sữa công thức.
Phẩm màu vàng cho thực phẩm, đồ uống.
Thức ăn gia cầm: tạo màu lòng đỏ trứng, da gà.

An toàn và pháp lý

JECFA đặt ADI nhóm cho lutein và zeaxanthin là 0–2 mg/kg thể trọng.
Việt Nam: lutein từ Tagetes erecta (INS 161b(i)), lutein ester từ Tagetes erecta (161b(iii)) và zeaxanthin tổng hợp (161h(i)) có trong danh mục phụ gia phẩm màu được phép theo Thông tư 24/2019/TT-BYT.

Tình trạng pháp lý tại Việt Nam

Khi dùng làm thành phần của thực phẩm hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm tuân theo Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP và các văn bản hiện hành của Bộ Y tế. Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản mới nhất trước khi xây dựng công thức.

Nguồn tham khảo

Wikipedia – Lutein — https://en.wikipedia.org/wiki/Lutein
Wikipedia – Zeaxanthin — https://en.wikipedia.org/wiki/Zeaxanthin
Wikidata – định danh hóa học (CAS, công thức, mã E) — https://www.wikidata.org/
JECFA (FAO/WHO) – cơ sở dữ liệu đánh giá phụ gia thực phẩm — https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/
Bộ Y tế – Thông tư 24/2019/TT-BYT về quản lý và sử dụng phụ gia thực phẩm, Phụ lục 1 — https://vfa.gov.vn/van-ban/thong-tu-so-242019tt-byt-quy-dinh-ve-quan-ly-va-su-dung-phu-gia-thuc-pham.html

Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.