Chiết xuất hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum): thành phần, chiết xuất và chất lượng
Chiết xuất hà thủ ô đỏ là cao chiết từ rễ củ cây hà thủ ô đỏ (Reynoutria multiflora, tên cũ Polygonum multiflorum). Đây là dược liệu cần đặc biệt lưu ý về an toàn với gan, và có sự khác biệt lớn giữa dạng sống và dạng đã chế biến (chế với đậu đen).
Thông tin nhanh
| Tên gọi | Hà thủ ô đỏ, dạ giao đằng (dây), He shou wu, fo-ti; Polygoni multiflori radix |
| Loài | Reynoutria multiflora (Thunb.) Moldenke (Polygonum multiflorum Thunb., Fallopia multiflora), họ Rau răm (Polygonaceae) |
| Bộ phận dùng | Rễ củ |
| Chuyên luận | Dược điển Việt Nam V: Hà thủ ô đỏ (rễ củ); Hà thủ ô đỏ đã chế biến |
| Nhóm hoạt chất chính | Stilben glycosid (2,3,5,4′-tetrahydroxystilben-2-O-glucosid – THSG), anthraquinon (emodin, physcion) |
Cây và dược liệu
Hà thủ ô đỏ là dây leo sống lâu năm, lá hình tim, rễ phình thành củ màu nâu đỏ, ruột có vân. Theo Đông y, củ dùng làm thuốc phải được chế biến: ngâm nước vo gạo, đồ với nước đậu đen nhiều lần. Dược điển Việt Nam có chuyên luận riêng cho dạng đã chế biến. Cần phân biệt với hà thủ ô trắng (Streptocaulon juventas), một cây khác.
Thành phần hóa học
- Stilben glycosid: THSG (2,3,5,4′-tetrahydroxystilben-2-O-β-D-glucosid), chất đánh dấu chính.
- Anthraquinon: emodin, physcion, chrysophanol và glycosid; hàm lượng giảm sau chế biến.
- Tanin, lecithin.
Chiết xuất và tiêu chuẩn hóa
Rễ củ (sống hoặc đã chế) được chiết bằng nước hoặc ethanol – nước, cô đặc thành cao lỏng, cao khô (dạng chiết lỏng trong glycol dùng cho mỹ phẩm chăm sóc tóc). Nguyên liệu nên ghi rõ dạng sống hay đã chế biến, hàm lượng THSG và anthraquinon.
Chỉ tiêu chất lượng nên xem
- THSG, emodin, tổng anthraquinon (HPLC); dạng sống hay đã chế biến.
- Kim loại nặng, vi sinh vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật; độc tố vi nấm với dược liệu dễ mốc.
Ứng dụng
- Thuốc dược liệu, thực phẩm bảo vệ sức khỏe (theo quy định).
- Mỹ phẩm chăm sóc tóc (dạng chiết lỏng dùng ngoài).
- Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết.
An toàn và lưu ý
- Nhiều quốc gia (Anh, Úc, Trung Quốc, Nhật Bản…) đã ghi nhận các ca tổn thương gan liên quan đến chế phẩm hà thủ ô, cả dạng sống và đã chế biến; một số cơ quan quản lý đã phát cảnh báo. Không dùng kéo dài, liều cao; người có bệnh gan không nên dùng.
- Anthraquinon có tác dụng nhuận tràng.
- Chưa có đủ dữ liệu an toàn cho phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em; người đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế.
Trong mỹ phẩm
Ngoài dược phẩm và thực phẩm, nguyên liệu từ loài này còn được dùng trong mỹ phẩm dưới các tên INCI sau (chức năng theo cơ sở dữ liệu CosIng của Ủy ban châu Âu):
| Tên INCI | Dạng nguyên liệu | Chức năng (CosIng) |
|---|---|---|
| Polygonum Multiflorum Root Extract | chiết xuất bằng dung môi (thường là nước, glycol hoặc ethanol), sau đó pha loãng trong dung môi mang | dưỡng da |
Theo CosIng, các tên INCI trên không thuộc phụ lục chất cấm (Annex II) hay hạn chế (Annex III) của EU tại thời điểm viết bài; phụ lục của Hiệp định mỹ phẩm ASEAN được cập nhật theo danh mục này. Tại Việt Nam, mỹ phẩm quản lý theo Thông tư 06/2011/TT-BYT; tính năng công bố phải theo Hướng dẫn công bố tính năng mỹ phẩm ASEAN, không được công bố công dụng như thuốc.
Tình trạng pháp lý tại Việt Nam
Chiết xuất dược liệu được dùng cả trong thuốc dược liệu và trong thực phẩm bảo vệ sức khỏe; sản phẩm thuộc loại nào thì theo quy định của loại đó (Luật Dược hoặc Luật An toàn thực phẩm, Nghị định 15/2018/NĐ-CP). Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản hiện hành của Bộ Y tế trước khi xây dựng công thức.
Nguồn tham khảo
- Bộ Y tế (2017). Dược điển Việt Nam V, chuyên luận Hà thủ ô đỏ (rễ củ); Hà thủ ô đỏ đã chế biến
- Wikipedia – Reynoutria multiflora — https://en.wikipedia.org/wiki/Reynoutria_multiflora
Bài viết cung cấp thông tin kiến thức chung về chất/nguyên liệu, tổng hợp và diễn giải từ các nguồn công khai nêu trên. Nội dung này không thay thế ý kiến của cơ quan quản lý hay chuyên gia y tế. Công dụng làm thuốc nằm ngoài phạm vi bài viết. Quy định pháp lý có thể thay đổi — luôn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi sử dụng.
